(Tư liệu và ảnh chụp trong bài được cung cấp bởi Đặng Ngọc Huy và Nguyễn Hùng)
Cho tới hiện nay, các hiện vật mũ cổ còn lại của Việt Nam không nhiều, các hiện vật mũ từ thời Lê Trung Hưng (1533–1789) lại càng ít xuất hiện hơn.
Vì vậy, chiếc mũ hiện lưu giữ tại nhà thờ Đại vương Nguyễn Công Triều (Hoài Đức, Hà Nội) có giá trị vô cùng to lớn về mặt lịch sử và văn hóa.
Nguyễn Công Triều (1614 – 1690) người xã Đông Lao, huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai[1]. Ông là trọng thần thời chúa Trịnh Tạc (1657-1682) và đầu thời chúa Trịnh Căn (1682 – 1709); đồng thời cũng trải qua 4 đời vua Lê[2]; vốn xuất thân là quan thái giám, ông từng kinh qua các chức vụ như Tổng Thái giám, Bắc quân Đô đốc phủ, Đề đốc trấn vũ…tới khi qua đời năm 1690, ông đang là Trấn thủ xứ Sơn Tây, được triều đình truy tặng hàm Thái bảo, truy phong làm phúc thần tại quê nhà [3]
Nhà thờ Nguyễn Công Triều tại thôn Đông Lao, Hoài Đức là di tích có giá trị cao về nhiều phương diện, từ mỹ thuật cho tới kiến trúc. Trong phạm vi công việc, chúng tôi chỉ tập trung khai thác hiện vật mũ, tương truyền là của chính Nguyễn Công Triều để lại.
Tổng quan về hình dáng, thì đây là chiếc mũ chính là loại mũ lục lăng, là loại mũ dành cho thái giám – nội quan thời Lê – Trịnh đội, điều này phù hợp với xuất thân của Nguyễn Công Triều. Phạm Đình Hổ (1768 – 1839) trong tác phẩm “Vũ trung tùy bút” từng đề cập đến loại mũ này như sau “mũ lục lăng, đỉnh lõm xuống, làm bằng sa nam, để cho các quan nội giám thường thị dùng khi vào hầu”[4]
Nói rộng hơn, thì vào thời Lê Trung Hưng, các loại mũ có dáng trụ tròn hoặc lục lăng là kiểu dáng cực kỳ phổ biến được nhiều tầng lớp dùng, từ nho sĩ, nha lại, thậm chí vua chúa. Tư liệu hình ảnh về loại mũ này còn thấy xuất hiện rất thường xuyên, riêng với thái giám để phân biệt thì đỉnh mũ lõm xuống.
Mặc dù có một số điểm còn chưa rõ ràng, nhưng hiện vật mũ của đô đốc quận công Nguyễn Công Triều vẫn giúp hậu thế vén một phần bức màn lịch sử để từ đó thấy được các thông tin giá trị, từ đó góp phần vào việc phỏng dựng văn vật giai đoạn Lê Trung Hưng.
Chú thích:
[1] Nay là thôn Đông Lao, xã Đông La, huyện Hoài Đức, TP Hà Nội[2] Lần lượt là: Lê Thần Tông (1649 – 1662), Lê Huyền Tông (1662 – 1671), Lê Gia Tông (1671 – 1675), Lê Hy Tông (1675 – 1705)
[3] Tháng năm, Trấn thủ xứ Sơn Tây là Nguyễn Công Triều chết, thọ 77 tuổi…Công Triều do đánh dẹp có công, được tặng Thái Bảo, truy phong phúc thần (Công Triều người xã Đông Lao, huyện Từ Liêm) [Đại Việt sử ký tục biên, sđd, tr 35]
[4] Nguyên văn: 六稜而頂凹製用南紗者為内監常侍視事之服 (Phiên âm: Lục lăng nhi đính ao chế dụng nam sa giả vi nội giám thường thị thị sự chi phục)
Tài liệu tham khảo:
1) Nhiều tác giả, Đại Việt sử ký tục biên (1676 – 1789) (2018), Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam – Viện Nghiên cứu Hán Nôm, NXB Hồng Đức.
2) Phạm Đình Hổ, Vũ Trung Tùy Bút (雨中隨筆); Viện Nghiên cứu Hán Nôm; KH: A.1297
