Trang phục phỏng dựng của Vạn Thiên Y, dựa vào tư liệu hình ảnh là phù điêu chân dung của Hoàng Thái hậu họ Vũ trên tấm bia hậu tại chùa Minh Thị (Hải Phòng)[1]
Tấm bia có 2 mặt, kích thước 167 x 61cm. Mặt trước (mặt 1) khắc 3 chữ lớn Vân thủy am (雲 水 庵) và hình ảnh minh họa bà hoàng với hoa văn lưỡng long chầu nguyệt, rồng uốn lượn, ngọn lửa, lọ hoa, cây trúc, đôi chim sẻ… Mặt sau (mặt 2) khắc hai chữ lớn Bi ký (碑 記) và nội dung bài văn bia gồm 112 chữ còn rất rõ nét.
Nội dung văn bia ghi lại việc Hoàng thái hậu họ Vũ đã mua 5 mẫu ruộng để giúp hưng tạo chùa Minh Phúc, cầu và chợ tại xã Cẩm Khê.
Bia được lập vào ngày mùng 6 tháng 9 năm Sùng Khang thứ 7 (1574). [2]
Căn cứ theo tư liệu văn bia và niên đại, có thể đoán định Hoàng thái hậu họ Vũ là chính thất của Mạc Hiến Tông, thân mẫu của Mạc Tuyên Tông và là bà nội của Mạc Mục Tông – Mạc Mậu Hợp.[3]
Vào thời Mạc, thường có những phụ nữ họ Vũ xuất hiện trong hậu cung các Hoàng đế nhà Mạc và nắm giữ các vị trí quan trọng. Có một số giả thuyết [4] cho rằng tất cả các hậu phi họ Vũ được nhắc đến trong hệ thống văn bia hậu Phật ở Hải Phòng, đều xuất thân là dòng dõi của Thái bảo Tĩnh Quốc công Vũ Hộ, khai quốc công thần của triều Mạc.[5]
Phải chăng chính vì thế lực và sự thân cận của họ Vũ (quê gốc ở Trà Phương) với họ Mạc (quê gốc ở Cổ Trai), nên dân gian đã đặt ra câu ca dao “Cổ Trai đế vương, Trà Phương công chúa”?. Rất tiếc, tư liệu chưa cho ta thông tin rõ ràng để khẳng định các bà chúa bà hoàng họ Vũ này là người cùng một họ, nên xin chỉ tạm nhắc đến giả thuyết như vậy.
Trang phục của Hoàng thái hậu Vũ thị trên bia được thể hiện khá đơn giản và có tính tương đồng với rất nhiều chân dung nữ quý tộc khác đương thời. Bà hoàng xõa tóc, tai đeo khuyên 3 lớp với lớp cuối hình dạng quả trám [6], mặc váy quây ngang ngực [7], phần viền trên cùng của váy có trang trí hoa cúc và vân khánh, dưới chân ngực thắt lỏng một dải thắt lưng, khoác ngoài cùng là áo đối khâm, hai vạt trước của áo đối khâm được vắt hờ qua nhau.
Dạng thức trang phục này cũng được thể hiện trên chân dung của Hoàng thái hậu chùa Hòa Liễu (Kiến Thụy, Hải Phòng) và một loạt các bà hoàng bà chúa khác từ giữa thế kỷ 16 cho đến đầu thế kỷ 17, cho thấy đây có thể là một kiểu trang phục phổ biến đương thời. Thêm vào đó với việc hàng loạt các phù điêu chân dung thời Mạc đều thể hiện việc xõa tóc, thì có thể tạm nhận định tục xõa tóc cũng đã tồn tại từ thế kỷ 16 dưới thời Mạc, thậm chí còn từ trước đó vào thế kỷ 15 (thời Lê Sơ) [8].
Trong bản phỏng dựng lần này, ngoài việc dựa theo tạo hình gốc của chân dung, chúng tôi cũng dùng tư liệu sẵn có để bổ sung thêm một số chi tiết để gia tăng tính thẩm mỹ của trang phục. Trên áo đối khâm khoác ngoài thì phần hoa văn thêu trên cổ áo và viền cửa tay được lấy từ đồ án rồng, hoa dây, hoa cúc và các hoa văn phụ của chính bia Vân thủy am.
Hoa văn nền của váy quây mặc và hoa văn viền trên cùng của váy quây mặc ngoài được tạo ra từ việc đối chiếu, kết hợp hàng loạt đồ án hoa cúc và vân khánh trên phù điêu thái hậu họ Vũ với các tượng chân dung và bia thời Mạc khác trên địa phận Hải Phòng như tại chùa Bách Phương, Trà Phương…. Ngoài ra, do điêu khắc trên đá không thể hiện rõ được là bà hoàng đang mặc 2 lớp áo đôi khâm, hay chỉ mặc 1 áo đối khâm nhưng cổ áo có 2 lớp; vì thế trong bản phỏng dựng này chúng tôi tạm chọn phương án làm 2 áo đối khâm mặc lồng vào nhau.
Mặc dù chúng tôi đã rất cố gắng khi phỏng dựng để đảm bảo độ chính xác lẫn tính thẩm mỹ, nhưng hẳn nhiên vẫn còn những thiếu sót và cần hoàn thiện hơn trong những phiên bản sau, rất mong quý vị lượng thứ và góp ý.
Chú thích phục trang:
(1) Hoa văn nền chữ Vạn ở cổ áo được lấy trên tượng thời Mạc tại chùa Trà Phương (Hải Phòng)
(2) Rồng ở cổ áo lấy mẫu từ đồ án rồng trên diềm bia Vân Thủy Am tại chùa Minh Thị (Hải Phòng)
(3) Vân khánh lồng hoa và hoa cúc được tham khảo trên phù điêu chân dung của Thái hậu họ Vũ và trên trang phục của tượng Ngọc Hoàng thời Mạc tại chùa Trà Phương (Hải Phòng)
(4) Hoa dây thêu ở cửa tay áo lấy mẫu từ đồ án diềm bia Vân Thủy Am tại chùa Minh Thị (Hải Phòng)
Cận cảnh bia Vân Thủy Am tại chùa Minh Thị (Hải Phòng)
Ảnh chụp và thác bản: Nguyễn Hùng – Nguyễn Thị Ngọc Huyền.
Trang phục được Vạn Thiên Y phỏng dựng dựa theo tài liệu của Trưởng phòng nghiên cứu Nguyễn Văn Hiệu và cộng sự Nguyễn Hùng.
Người mẫu: Hoa hậu bản lĩnh – Hoa hậu Vỉa hè Vũ Quỳnh Trang
Photo: LUA Studio – Khánh Lê
Thác bản và ảnh chụp bia được cung cấp bởi: Nguyễn Thị Ngọc Huyền, Nguyễn Hùng
Xin chân thành cảm ơn Đông Phong vì đã cung cấp cho chúng tôi chất liệu vải để sử dụng cho bản phỏng dựng này.
Chú thích:
[1] Tên chữ Hán của chùa là Minh Phúc tự (明福寺)[2] Nội dung chi tiết của bia có thể xem thêm Nguyễn Minh Tuân (2008), sđd.
[3] Vũ Thị Hằng (2022), sđd, tr73.
[4] Vũ Thị Hằng (2022), sđd, tr171 – tr184.
[5] Sử liệu cũng đã ghi nhận việc thông hôn giữa họ Vũ và họ Mạc, Thái bảo Vũ Hộ là em rể của Mạc Thái Tổ – Mạc Đăng Dung. Lê Quý Đôn, sđd, tr321,
[6] Dạng khuyên tai này trong lần phỏng dựng đầu chưa được chúng tôi thực hiện, xin dành cho các bản sau.
[7] Loại váy này còn có một số cách gọi là “Nhu quần” ( 襦裙),“Tề hung nhu quần” (齊胸襦裙)…tuy nhiên đây là thuật ngữ phân loại của nghành mỹ thuật phục trang Trung Quốc, mặc dù sự tương đồng về phục trang giữa 2 nền văn hóa là không thể phủ nhận. Nhưng chúng tôi chưa tìm được tư liệu của Việt Nam định danh cho kiểu phục trang này, cũng không dám tùy tiện đặt ra thuật ngữ riêng hay gọi theo cách gọi khác khi chưa có kiểm chứng, nên chỉ xin mạn phép gọi bằng một danh từ miêu tả trực quan.
[8] Đây mới chỉ là một nhận định tạm thời, do chúng tôi chưa tìm thấy tư liệu ghi chép lại về kiểu tóc của người Việt vào thế kỷ 15 – 16, nên chân dung miêu tả trong các dạng điêu khắc là tư liệu hiếm hoi còn lại.
Tài liệu tham khảo:
1) Lê Quý Đôn (2007) Đại Việt thông sử, Viện Sử học, Hà Nội, NXB Văn Hóa Thông tin
2) Nguyễn Minh Tuân (2008), Thông báo Hán Nôm học 2007 (2008), Viện Nghiên cứu Hán Nôm, NXB Thế giới, Thêm một tấm bia thời Mạc mới sưu tầm tại Tiên Lãng – Hải Phòng.
3) Vũ Thị Hằng (2022), Bà Hoàng trên đá – Chân dung nữ quý tộc trên điêu khắc Hậu Phật thế kỷ 16 – 18 ở Việt Nam, Hà Nội, NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội.
