Khăn xếp được coi như là một phụ kiện của áo năm thân thời Nguyễn. Khăn xếp là đặc trưng của nhà Nguyễn, cùng với “áo the” làm nên ấn tượng sâu đậm của người Việt ngày nay khi nghĩ đến trang phục truyền thống của cha ông. Tên gọi khăn xếp – khăn lượt có lẽ xuất phát từ cách vấn khăn, các vòng nối tiếp từng lượt một xếp chồng lên nhau.
Chiếc khăn xếp của đàn ông Việt có lịch sử khá lâu dài. Chu Khứ Phi có ghi chép lại một kiểu vấn khăn của người Việt thời Lý như sau: “lấy cao thơm chuốt tóc như sơn, bọc khăn the đen, đỉnh tròn và nhỏ, từ trán trở lên, nếp gấp nhỏ như may lên đến tận chóp” (1). Tuy nhiên, người Việt thời Trần, thời Lê, Mạc, Lê Trung hưng lại không thật sự chuộng vấn khăn. Khăn xếp bắt đầu được áp dụng rộng rãi ở Đàng Trong từ sau đợt cải cách trang phục năm 1744. “Dã sử lược biên Đại Việt quốc Nguyễn triều thực lục” ghi nhận: “Chúa (Nguyễn Phúc Khoát) bèn thay y phục, đổi phong tục, cùng dân đổi mới, bắt đầu hạ lệnh cho nam nữ sĩ thứ trong nước, đều mặc áo nhu bào, mặc quần, vấn khăn”. (2) Nguồn gốc ra đời của khăn xếp Việt vẫn chưa có lý giải nào thực sự thỏa đáng. Sau đợt thống nhất trang phục toàn quốc thời vua Minh Mạng với một loạt sắc lệnh cấm sử dụng các loại Tiện phục triều Lê ban bố vào trong khoảng từ năm 1828 đến năm 1842; nam giới Việt toàn mới búi tóc vấn khăn.
Khăn xếp của đàn ông Việt đã nhiều thay đổi về kiểu dáng. Chiếc khăn xếp thời Chúa Nguyễn và Tây Sơn được John Barrow miểu tả là “có hình dáng giống như chiếc khăn xếp của người Hồi giáo” (3). Những tranh vẽ của họa sĩ Anh William Alexander Đàng Trong thời Tây Sơn, một số hình vẽ trong “An Nam quốc giang phiêu lưu phong tục tả sinh đồ” đã khắc họa hình ảnh của những chiếc khăn nay. Sang thời Nguyễn, kiểu dáng khăn xếp ngày càng hoàn thiện. Ban đầu khăn vấn xếp của đàn ông chỉ được quấn rối, sau mới được vấn xếp nếp cầu kỳ, chít chữ Nhân hoặc chữ Nhất ở giữa chán. Chất liệu khăn xếp xưa thường là vải lượt nhuộm thâm, nhiễu màu tam giang thẫm (4). Tác phẩm “Đất Lề Quê Thói” của Nhất Thanh cho biết: khoảng những năm 30 tk XX, người Việt mới chế ra loại khăn đóng sẵn , “khâu dán liền những vành nếp lại, chỉ việc đặt chụp lên đầu cho nhanh chóng và thuận tiện, nhất là khi nóng bức cất ra đội vào dễ dàng.” (5)
Dựa theo những tư liệu tranh ảnh đầu thế kỷ 20, khăn xếp thường đi cùng với áo dài ngũ thân tay chẽn với vai trò là bộ tiện phục mặc thường ngày, được sử dụng rộng rãi từ vua quan đến bình dân. Có lúc người xưa mặc áo tấc, đội khăn xếp như một bộ trang phục công vụ hoặc lễ phục dùng trong những nghi lễ tại gia đình và làng xã. Một số hình ảnh để lại cho thấy cũng có khi khăn xếp được đi cùng chiếc áo giao lĩnh.
Ngày nay, mặt hàng khăn xếp đóng sẵn đã trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, nhiều loại khăn xếp đóng sẵn khá thô cứng, độ tinh tế không thể sánh cùng khăn xếp tự vấn. Khăn xếp nay màu sắc lòe loẹt, thậm chí thêu họa tiết có phần khoa trương nên chiếc khăn không còn giữ được vẻ đẹp nhã nhặn vốn có như xưa. Những năm trở lại đây, trong nghi lễ hầu thánh Tứ Phủ đã xuất hiện trở lại loại khăn lượt vấn bằng tay khá cầu kỳ, đẹp mắt nhưng chưa thực sự phổ biến.
Việc phục hồi lại những nét đẹp xưa của cổ phục Việt nói chung cũng như chiếc khăn vấn nói riêng luôn là việc cần thiết để tạo sự lịch lãm, sang trọng mà đậm bản sắc của đàn ông Việt và làm nền tảng vững chắc cho những cách tân. Để đáp ứng yêu cầu này, CTCP Ỷ Vân Hiên đã cho ra mắt sản phẩm khăn lượt đi cùng những chiếc áo dài năm thân. Khăn lượt của Ỷ Vân Hiên được làm từ chất liệu thun, cotton, dạ; độ dài 4-5m, màu sắc trang nhã hứa hẹn sẽ tôn lên vẻ đẹp của người sử dụng.
(1),(2),(3): Dẫn theo “Ngàn Năm Áo Mũ”.
(4),(5): Đất Lề Quê Thói, Chương VIII – Trang phục, phần “khăn chít đầu”
