Cầm kỳ thi họa hay cầm kỳ thư họa vốn là bốn môn nghệ thuật truyền thống cao nhã của người phương Đông. Tuy nhiên vẫn có nhiều người lầm lẫn rằng “kỳ” ở đây là cờ tướng. Kỳ ở đây là chính cờ vây 圍棋.
Cờ vây khởi nguồn từ Trung Quốc, tương truyền do vua Nghiêu lập ra để dạy con. Đây là một môn thể thao trí tuệ độc đáo, chú trọng tính chiến lược, thể hiện triết lý âm dương của cổ nhân. Ở Việt Nam, cờ vây đã du nhập từ lâu nhưng không được phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên các bậc tiên Nho cũng để lại không ít thơ văn:
Khi hương sớm khi trà trưa
Bàn vây điểm nước, đường tơ họa đàn
Khi chén rượu, khi cuộc cờ
Khi xem hoa nở, khi chờ trăng lên….
Truyện Kiều
Hiện nay cờ vây có ba loại bàn cờ chính: bàn 9×9, bàn 13×13 và bàn 19×19. Loại phổ biến nhất là bàn 19×19, có 19 ô dọc và 19 ô ngang giao nhau tạo thành 361 điểm “khí”. Điểm ở giữa là Thiên nguyên, tượng trưng cho Thái cực trung tâm của vũ trụ, 360 điểm còn lại trùng hợp với 360 ngày trong âm lịch, tượng trưng cho sự xoay vần của vạn vật. Thời Trần, Nguyễn Phi Khanh đã làm bài thơ “Quan vi kỳ” để cảm khái thế sự:
觀圍棋
閒窗敵手偶相逢，
此樂堪殊鬥橘中。
初訝曉星光錯落，
忽聞晴雹碎玲瓏。
縱橫暗合周天數，
勝負交爭略地功。
萬事如棋須說著，
古今局面苦難同。
Quan vi kỳ
Nhàn song địch thủ ngẫu tương phùng,
Thử lạc kham thù đấu quất trung.
Sư nhạ hiểu tinh quang thác lạc,
Hốt văn tình bạo toái linh lung.
Tung hoành ám hợp chu thiên số,
Thắng phụ giao tranh lược địa công.
Vạn sự như kỳ tu thuyết trước,
Cổ kim cục diện khổ nan đồng.
Xem cờ vây
Song nhàn, địch thủ bỗng giao binh,
Ruột quít sao hơn cuộc giật giành.
Thoạt ngỡ sao mai xen lẫn lộn,
Vụt nghe mưa đá vỡ long lanh.
Vòng trời số hợp hàng ngang dọc,
Chiếm đất tài đua cuộc bại thành.
Thế sự như cờ nên tính nước,
Xưa nay cục diện diễn muôn hình.
Thơ văn Lý Trần (tập III), NXB Khoa học xã hội, 1978
Đây là một trò chơi chú trọng tính chiến lược, người chơi cốt phải nắm trước tiên cơ, điều khiển cục diện trận đấu để chiếm được nhiều lợi ích nhất trong suốt cả ván cờ. Luật chơi tuy đơn giản nhưng mỗi ván cờ lại vô cùng phức tạp, vì có vô số phương án có thể xảy ra. Các quân cờ trong cờ vây luôn luôn ngang hàng với nhau, không phân tướng sĩ sang hèn. Quân hai bên phân biệt với nhau bởi hai màu đen trắng. Không giống với luật giết được chủ soái là thắng của cờ tướng, trong cờ vây bên nào chiếm được nhiều đất hơn sẽ giành phần thắng. Đất của hai bên đan xen nhau như hình răng lược, đất nào có đủ hai “mắt” là sống, sẽ được tính điểm khi kết thúc ván cờ. Theo quan điểm của chúng tôi, hai “mắt” này tượng trưng cho hai cực âm dương, thể hiện tinh túy triết học phương Đông 一陰一陽之謂道 “Nhất âm nhất dương chi vị đạo” (Một âm một dương gọi là Đạo).
Vậy nên không có gì ngạc nhiên khi thú chơi cờ được đề cao như một phương pháp tu dưỡng tính tình của cổ nhân.
