Mũ Phong Cân là loại mũ được sử dụng rộng rãi từ trên triều đình xuống dân gian vào thời Nguyễn. Mũ này có độ phổ biến hơn nhiều so với những loại mũ khác như Thông Thiên, Phốc Đầu, Ô Sa, Văn Công, Hổ Đầu, Xuân Thu và cũng là dấu hiệu nhận biết khá đặc trưng của y quan Nguyễn triều.
Theo “Nam Phương Danh Vật Bị Khảo” do Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng – Đại thần thời vua Tự Đức biên soạn: “Mũ Đông Pha là mũ Thường triều của quan văn lục phẩm trở lên, mũ Văn Tú Tài là mũ thường triều của quan văn cửu phẩm trở lên”. Dân gian gọi chung đây là mũ Tú Tài. Sách “Đại Nam quốc âm tự vị” định nghĩa mũ tú tài là mũ “gia lễ” – tức là mũ lễ phục dùng trong gia đình và việc lễ nghi của làng xã dành cho người đàn ông đã trưởng thành.
Mũ Phong Cân xuất hiện ở Việt Nam từ bao giờ? Đến nay vẫn chưa có tài liệu cụ thể khẳng định. Trong Hán phục có 1 loại mũ là Trang Tử Cân với hình dáng khá tương đồng với mũ Phong Cân ở Việt Nam, được sử dụng phổ biến trong thời Minh. Thân mũ Phong Cân có dạng một khối lục lăng, mặt trước liền với dải gọi là “Phong Cân” rời mặt sau. Tuy nhiên, Trang Tử Cân có thêm dải Phong Cân ở mặt trước mũ. Vì vậy, chúng tôi không loại trừ khả năng mũ Phong Cân có nguồn gốc từ Trang Tử Cân của Trung Quốc và có thể được bắt đầu sử dụng tại Đàng Trong từ đợt cải cách trang phục năm 1744 thời chúa Nguyễn Phúc Chu.
Theo “Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ” (biên soạn thời vua Triệu Trị và Tự Đức), quy chế mũ Đông Pha – Tú Tài đã được đặt định cụ thể từ thời vua Gia Long và ngày càng chặt chẽ trong các triều vua kế nhiệm.
* Thời vua Gia Long:
– Gia Long năm thứ 5, nghị định về mũ áo quan văn võ:
- Văn ban chánh, tòng Tứ phẩm: Thường triều đội mũ đông pha, trang sức lẫn lộn, phía trước phía sau, đều 1 hoa bằng vàng, các chỗ khác trang sức hoa và giao long đều dùng bạc cả. Áo bằng đoạn sa, cổ giao lĩnh nguyên 1 sắc, các sắc xanh, lục, lam đen tùy ý dùng. Bổ tử thêu con công nền đỏ…”
- Văn ban chánh, tòng Ngũ phẩm: Thường triều, đội mũ đông pha, phía trước 2 hoa, 2 con giao long, trang sức thuần bằng bạc, còn thì cũng như Tứ phẩm, duy thêu thì dùng mây và nhạn.
- Văn ban chánh ,tòng Lục phẩm: Thường triều, dùng mũ Đông Pha, phía trước một hoa, hai con giao long, phía sau 1 hoa, trang sức thuần bằng bạc. Còn các cái khác đều như ngũ phẩm, duy thêu dùng kim bạch nhàn.
- Văn ban chánh, tòng Thất phẩm: mũ thường triều như lục phẩm.
- Văn, võ ban chánh, tòng Bát phẩm: Thường triều dùng mũ văn tú tài, trước sau đều 1 hoa bạc.
- Văn, võ ban chánh, tòng Cửu Phẩm: Thường triều, dùng mũ Văn Tú Tài, đằng trước trang sức 1 hoa bạc.
– Gia Long năm thứ 6, chuẩn định các viên đỗ khoa thi Hương, chiếu cấp mũ áo: 1 mũ Văn Tú Tài, phía trước phía sau đều 1 hoa bạc, 1 giao lĩnh vải màu, khăn màng tóc, hài, tất đầy đủ.
– Gia Long năm thứ năm, lệ định về mũ áo thứ dân: mũ thì dùng mũ Phong Cân, sắc đen, không trang sức, áo thì dùng giao lĩnh, sắc đen, hài tất đều đen
* Thời vua Minh Mạng: mũ Đông Pha và Văn Tú Tài vẫn là mũ thường triều của quan văn.
– Mũ áo Tiến sĩ: Minh Mạng năm thứ 3 khâm định: đệ nhất giáp đệ nhị danh thì cấp mũ áo Lục phẩm; còn đệ nhị danh, đệ tam danh và đệ nhị giáp đệ tam giáp mũ thì dùng Văn Tú Tài, áo thì dùng áo giao lĩnh. Xiêm thì dùng xiêm sa nam, khăn màng tóc, lưỡi, hài và bít tất đều 1 bộ.
– Minh Mạng năm thứ 4 (1823), xuống chỉ: gia ơn cấp mũ áo cho các giám sinh học ở nhà Giám. Mũ Văn Tú Tài bằng sa tây có 1 đóa hoa bạc ở phía trước, quần xanh, áo giao lĩnh là sa nam, lót lụa trắng, xiêm lụa, khăn màng tóc hài, tất đều đủ cả.
– Mũ áo cử nhân: Minh Mạng năm thứ 6, chuẩn định đổi cấp cho các viên đỗ khoa thi Hương: 1 áo giao lĩnh bằng sa nam trơn, dệt hoa trắng và 1 chiếc xiêm, còn các cái khác (trong đó có Văn Tú Tài) đều như Gia Long năm thứ 6 quy định.
Căn cứ theo các dữ liệu văn bản trên cùng với việc khảo sát thêm những tư liệu ảnh chụp và tranh vẽ, chúng ta có thể thấy các mũ Đông Pha – Phong Cân – Văn Tú Tài đều có chung một kiểu dáng, chỉ phân biệt với nhau bởi các trang sức hoa, giao long gắn trên thân mũ. Phong Cân thường đi cùng áo giao lĩnh trong bộ Thường triều phục của quan lại, Lễ phục của nam giới trong dân gian. Trong một số ảnh tư liệu, mũ này còn đi liền với áo tấc ngũ thân. Chiếc mũ phong cân với kiểu dáng cứng cáp đã làm nên vẻ đẹp chững trạc, trưởng thành và nam tính của người đàn ông thời Nguyễn.
