Vũ trung sơn thủy là một bức khảm xà cừ tại điện Long An. Trên bức khảm có chép bài thơ liên hoàn hổi văn Vũ trung sơn thủy (Non nước trong mưa) của vua Thiệu Trị theo hình bát quái. Bức khảm không chỉ có giá trị về nghệ thuật kiến trúc mà còn thể hiện tài thơ văn của vị hoàng đế thứ ba triều Nguyễn – vua Thiệu Trị.
Bài thơ được làm theo thể Hồi văn thi. Đây là một thể loại thơ ca độc đáo. Sách Nhạc phủ cổ đề yếu giải thời Đường viết rằng: “Thơ hồi văn, đọc đi đọc lại, đều ngâm xướng mà thành văn vậy”. Thể loại này chú trọng kỹ xảo sử dụng từ ngữ, một tác phẩm chỉ có số lượng từ nhất định nhưng lại có thể thay đổi trật tự từ một cách linh hoạt để đọc theo nhiều cách khác nhau.
Bài Vũ trung sơn thủy của vua Thiệu Trị có thể coi là một trong những đỉnh cao của Hồi văn thi trong lịch sử văn học Việt Nam. Năm 1994 nhà nghiên cứu Nguyễn Tân Phong tìm ra cách đọc 64 bài tứ tuyệt. Sau này, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn tìm ra cách đọc 64 bài bát cú. Như vậy là bài thơ với chỉ 56 chữ Hán nhưng lại có đến 128 cách đọc với các kiểu liên hoàn vô cùng phức tạp: liên hoàn thẳng, liên hoàn vòng quanh, liên hoàn một chiều, liên hoàn hai chiều, liên hoàn đối xứng và không đối xứng …
Xin giới thiệu hai bản phỏng dịch theo thể ngũ ngôn bát cú của Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn[1].
Đọc theo vần Dạng:
Thuyền câu rỗi giải buồn
Én dãy chia về động
Rêu thấm suối reo tuôn
Cỏ vươn cồn dợn bóng
Mây trời đen kín non
Tiếng ngọc gieo dâng sóng
Triều nổi gió vây tròn
Nước vờn mưa thoáng rộng
Đọc theo vần Chấn:
Mưa vờn nước biếc xanh
Gió nổi triều lan ngập
Gieo ngọc tiếng vang quanh
Đen trời mấy cuốn gấp
Cồn vươn cỏ mướt xinh
Suối thấm rêu dâm dấp
Chia dãy én bay nhanh
Rỗi câu thuyền lướt khắp.
Bức khảm Vũ trung sơn thủy có thể coi là một kiệt tác của nghệ thuật cung đình Huế, là sự kết hợp giữa tài hoa của nghệ nhân chạm khắc và tâm hồn thi sĩ của hoàng đế Thiệu Trị.
[1] Nguyễn Tài Cẩn. Tìm hiểu kỹ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị. NXB Thuận Hóa 1998 tr 83.
Tài liệu tham khảo:
- Nguyễn Tài Cẩn. Tìm hiểu kỹ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị. NXB Thuận Hóa 1998 .
- Bùi Văn Chất. Non nước trong mưa – Một bài thơ của thi sĩ Miên Tông – (Vua Thiệu Trị). Tạp chí Hán Nôm, Số 5 (84) 2007
